پایگاه خبری قم نيوز 22 تير 1396 ساعت 22:09 http://qomnews.ir/vdcjxoei.uqeytzsffu.html -------------------------------------------------- عنوان : تولید علم دینی لوازم خاص خود را دارد -------------------------------------------------- قم نیوز: برای اسلامی کردن علوم و بازخوانی علم و فرهنگ اسلامی بر اساس نظریه تهذیب باید مبتنی بر بینش‌های اسلامی، با چهار شیوه‌ی«تصحیح، تکمیل، تهذیب و توجیه» به تغییر و تصرف در محتوای علوم بپردازیم متن : به گزارش قم نیوز، حجت الاسلام یوسف حسین نژاد، عضو هیأت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم، در مقاله ای به بررسی رویکرد تهذیبی در علوم موجود پرداخته است. این مقاله در کتاب تحول در علوم انسانی که در سال ۱۳۸۹ در همایش تحول علوم انسانی رونمایی شد، به چاپ رسیده است. متن حاضر، که خلاصه ای از این مقالهاست.مقدمه بعضی از اندیشمندان بر این اعتقادند که آنچه نقیب العطاس در سال ۱۹۷۹ در مالزی و اسماعیل الفاروقی در سال ۱۹۸۱ تحت عنوان اسلامی گرداندن علوم انسانی مطرح کرده اند، با نظریه تهذیب علوم موجود توسط مؤسسه امام خمینی (ره) قم به یک معنا است؛ اما به نظر می رسد نظریه موسسه امام خمینی (ره) در روش تحول علوم انسانی و هویت علم دینی تفاوت های جدی با نظریه اسلامی گرداندن نقیب العطاس و اسماعیل الفاروقی دارد. در اولین سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حرکتی برای تهذیب علوم دانشگاهی و اسلامی کردن علوم در حوزه علمیه قم و در مدرسه حقانی آغاز شد و به صورت مرور بر کتابهای دانشگاهی در رشته های علوم انسانی و معین کردن نقاط افتراق یا تخالف آنها با مباحث و مطالب دینی و سپس حذف چنین مواردی ادامه یافت. حاصل کار به صورت جزوه هایی در آمد که مطالب آنها پیراسته از این موارد بود یا آن مطالب همراه با نقدی کوتاه و موردی مطرح شده بود. سپس همین فعالیت به صورت متشکل تر در بنیاد فرهنگی باقرالعلوم (علیه السلام) قم و در کتب علوم انسانی دانشگاهی (سمت) ادامه یافت و حاصل آن به صورت کتابهایی در حوزه های مختلف علوم انسانی منتشر شد. سرانجام، این دفتر، به صورت مستقل از سازمان سمت، تحت عنوان پژوهشکده حوزه و دانشگاه فعالیت خود را ادامه داد. بی تردید موسسه در راه حق و در ادامه موسسه امام خمینی که تحت اشراف حضرت آیت الله مصباح یزدی اداره می شود، در موازات پژوهشکده حوزه و دانشگاه و به دنبال اسلامی کردن علوم انسانی و تربیت نیروهای متعهد و متخصص در این راستا بوده است و نیز حضور علمی استاد مصباح یزدی در حرکت مدرسه حقانی، بنیاد فرهنگی باقرالعلوم و پژوهشکده حوزه و دانشگاه بعنوان یکی از عناصر اصلی و خط دهنده غیر قابل انکار است. یکی از شاگردان استاد مصباح یزدی، حجت الاسلام والمسلمین اکبر میرسپاه است که از مدرسه حقانی تا دفتر همکاری حوزه و دانشگاه و در نهایت موسسه امام خمینی همفکر و همراه استاد بوده است و در پیگیری مسئله اسلامی کردن علوم پیشگام بوده و در این راه مداومت نموده است، به همین دلیل در این نوشته آقای میرسپاه بعنوان یکی از نظریه پردازان اصلی طرز تفکر موسسه امام خمینی تلقی شده و در بررسی نظریه رویکرد تهذیب علوم، نقطه تمرکز، بررسی نظریه ایشان است. هرچند در جایی که نظر ایشان در مسئله ای یافت نشد برای تکمیل بحث از نظرات دیگر اندیشمندان همفکر آقای میرسپاه استفاده می کنیم. فصل اول ـ بررسی و توصیف دیدگاه تهذیب اسناد کتبی زیادی درباره نظریه آقای میرسپاه توسط نگارنده یافت نشد و یافت نشدن به دلیل حضور شفاهی قوی و حضور کمرنگ ایشان در صحنه مقالات و کتب مربوط به علم دینی است. آنچه دست مایه اصلی برای نوشتن این مقاله شد، دو مصاحبه، یک نشست و یک مقاله از ایشان بود. هدف از این نوشته تقریر نظریه ایشان و جبران ضعف حضور این نظریه در مکتوبات پیرامون علم دینی و طرح جدی نظریه ای است که هرچند در بین نظریات علم دینی ظاهراً کم سر و صدا است. اما حضور عملی آن در کارهای پژوهشی و تربیت پژوهشگران و اساتید و نوشتن صدها؛ بلکه هزاران کتاب و مقاله توسط پژوهشگران پژوهشکدة حوزه و دانشگاه و موسسه عظیم امام خمینی قم چشمگیر و خارق العاده بوده است. هرچند در پایان به نقد اجمالی این نظریه، در حد یک ارزیابی کلی و بررسی نقاط قوت و ضعف پرداخته خواهد شد. ۱) تاریخچه ورود علوم انسانی غرب آقای میرسپاه دربارة مواجهه جامعه علمی ایران با علوم انسانی غرب چنین معتقدند که؛ مدتهای مدیدی گرایش غالب این بود که علم،علم است و تقسیم آن به اسلامی و غیر اسلامی معنا ندارد، تا اینکه در حدود ۲۰۰ سال پیش میرزا تقی خان امیرکبیر برای مشکل جهل و بی سوادی عموم مردم تصمیم گرفت یک اگاهی هایی برای مردم پدید آورد، وی تصور می کرد که ما از نظر علمی، کشور عقب مانده یا عقب نگهداشته شده ایم، باید از کشورهای پیشرفته علوم مورد نیاز را بیاموزیم. لذا ابتدا بعضی از افراد را برای تحصیل علوم جدید به خارج از کشور می فرستادند، اما بعدها به دلیل امکان استحاله دانشجویان در فرهنگ غربی، دارالفنون را در تهران تأسیس کردند که اساتید خارجی رسماً در آن به تدریس علوم جدید مشغول شدند. این علوم شامل، علوم پایه مانند فیزیک و شیمی و بعدها شاخه هایی از علوم انسانی مانند روان شناسی، اقتصاد و جامعه شناسی بود. البته در این بحث ما کاری با سؤنیت و حسن نیت مسئولین این حرکت نداریم، قراین تاریخی نشان می دهد که در ظاهر خود امیرکبیر سؤنیتی نداشته است و قصدش از این حرکت، خدمتی به فرهنگ کشور ایران بوده است. اما، دربار و بین روشنفکران و روشنفکرنمایان آن روز، کسانی بودند که اغراض سویی داشتند و از این که این علوم باعث بی دینی مردم شود، خوشحال بودند. بعضی ها مانند تقی زاده صراحتاً می گفتند که اگر قرار است ما پیشرفت کنیم باید از فرق سر تا نوک پا فرنگی شویم. پس از تأسیس دارالفنون و آموزش بعضی از جوانان کشورمان در آنجا و بالاخره ورود علوم انسانی غربی به فضای فرهنگی کشورمان، بتدریج سه گرایش نسبت به این علوم پیدا شد. بعضی معقتد شدند که اساساً این علوم مورد تأیید دین ما بوده و قرآن واحادیث نیز این علوم را تأیید می کند. بعضی دیگر بر این اعتقاد بودند که این حرفها بر ضد دین است و باید در مقابل آن بایستیم و عده ای سوم نیز بی تفاوت بوده و می گفتند نباید با این مسایل کاری داشته باشیم، هرکسی مسئول عمل خودش است. هرچند سؤالهای خوبی در ذهن ها در آن زمان پیدا شد، اما با توجه به جو سیاسی دوران طاغوت این سؤالات و حرفها به فراموشی سپرده شد و زمینه ای فراهم شد که حوزه های علمیه (بعنوان نمادسنت) و مدارس جدید و دانشگاه ها (به عنوان نماد تجدد) هر کدام در لاک خود فرو رفته از یکدیگر فاصله گرفتند. دستهایی هم در کار بود تا این فاصله را تشدید نموده و برخورد این دو نهاد را نسبت به هم منفی نموده تا اندیشمندان دانشگاه به تخریب و تحقیر علمای دین بپردازند و این مسئله باعث خشم علماء نسبت به دانشگاه می شد. این مسایل ادامه داشت تا اینکه انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) فقیه و مجتهد جامع الشرایط، فیلسوف و عارف کامل و استاد اخلاق و ... به پیروزی رسید. پس از پیروزی انقلاب تصادم در دانشگاه ها شدت گرفت و گروه های مختلف در دانشگاه ها با یکدیگر درگیر شدند و کم کم این درگیری ها باعث بروز مسایلی شد که موجب تعطیلی دانشگاه گردید. پس از تعطیلی دانشگاه ها این بحث بصورت جدی مطرح شد که ما با این علوم وارداتی غربی چه کنیم؟ چون انقلاب ما یک انقلاب اسلامی و با هویت فرهنگی بود. تعطیلی دانشگاه ها هم به قصد وقوع انقلاب فرهنگی بود، لذا به فرمان امام خمینی (ره) در ۲۳ خرداد ماه سال ۱۳۵۹ ستاد انقلاب فرهنگی، تشکیل شد. پس از تشکیل این ستاد خیلی سریع این سؤال پیش آمد که ستاد می خواهد چکار کند؟ بعضی ها در این ستاد معتقد شدند که می خواهیم علوم، اسلامی شود، اما عده ای هم مخالف با این کار بوده و می گفتند شما با این کار علم را به مسلخ می برید، علم اگر ایدئولوژیک شود ، دیگر علم نیست و علم با این کارها نابود می شود. ستاد انقلاب فرهنگی که بعدها به شورای انقلاب فرهنگی تغییر نام داد، در آن زمان دارای ترکیب یکدستی نبود، بطوری که بعضی از اعضاء آن به اسلامی کردن علوم اعتقادی نداشتند، لذا کارها به کندی پیش می رفت تا اینکه در ملاقات اعضاء این شورا با حضرت امام (ره) حضرت امام به ایشان پیشنهاد دادند که برای رفع مشکلات خود به علماء حوزه مراجعه کنند. پس از مراجعه این شورا به جامعه مدرسین، قرار شد که کسی به عنوان رابطه شورا و حوزه علمیه باشد و بتواند حرفهای اصیل دینی را به دانشگاه منتقل کند. در همین راستا آیت الله مصباح بعنوان این رابط انتخاب شد که علاوه بر رأی ستاد و جامعه مدرسین به ایشان حضرت امام (ره) نیز یکسری پینشهادات و قیود آیت الله مصباح را امضاء کردند و کارها از سال ۱۳۶۱ تحت عنوان دفتر همکاری حوزه و دانشگاه شروع شد و بنده پی گیری این مباحث شدم. ۲) بررسی ماهیت علم استاد میرسپاه در تبیین منظور از ماهیت علم مطالب متنوعی دارند که می توان به آنها چنین اشاره نمود: در تهذیب علوم، منظورمان از علم، علم حصولی است نه علم حضوری علم حصولی نیز به حقیقی و اعتباری قابل تقسیم است که در این مبحث علوم اعتباری مانند صرف و نحو معانی و بیان که جزو علوم اعتباری اند، چون دلالتشان لفظیه وضعیه یا وضعیه لفظیه است، این دسته از علوم، خارج از این بحث بوده و ما تنها راجع به علوم حقیقی بحث می کنیم؛ یعنی علومی که وابسته به اعتبار معتبر نیستند و به لحاظ کردن یک شخص و به وضع یک واضع بستگی ندارد؛ بلکه حقایقی هستند که ما آنها را کشف می کنیم. البته علوم ارزشی و دستوری مانند اخلاق و حقوق هم دارای ریشه های حقیقی بوده و جزو علوم حقیقی هستند. پس از تعیین موضع بحث در تقسیمات علم حصولی، باید توجه داشت که علم حصولی نیز دارای اصطلاحات مختلفی است که از نظر وسعت و ضیق شمول مفهومی، بسیار متفاوت است. بنابر وسیع ترین اصطلاح، حتی به یک قضیه علم اطلاق می شود و همین که یک قضیه مشتمل بر حکمی است و از ورای خود حکایت می کند، کافی است که بر آن علم اطلاق کنیم. حتی منطقیین یک صورت ذهنی مطابق با واقع؛ یعنی تصور را علم می دانند، در حالیکه تصور علم نیست و مد نظر ما صرف یک تک قضیه هم نیست. بلکه علم عبارت است از مجموعه ای از قضایایی که دارای محوری واحد (موضوع) است و با یکدیگر تناسب دارند و در نتیجه، یک منظومه معرفتی را تشکیل می دهند. بنابراین علم، هویت مجموعی دارد و باید آن را به صورت یک جریان نگریست. همچنین آقای میرسپاه درباره روش علوم بر این نظرند که؛ البته هر علمی موضوع خاص داشته و با روش خاصی نیز تحصیل می شود و این روش تنها منحصر در روش حسی و تجربی نمی شود، این اصطلاحی بود که پوزیتیویستها مطرح کردند و براساس مبانی معرفت شناسانه هیچ وجه منطقی وجود ندارد که روش تحصیل علم را تنها به تجربه و حس منحصر کنیم. پوزیتیویستها با روشهای به ظاهر علمی و با اصطلاح سازی وارد مباحث شدند، اما اغراض فاسدی داشتند و مدعی شدند که هرچه غیر تجربی است، جهل و خرافات است، در حالیکه قسمت اعظم علوم ما با روشهای غیرتجربی حاصل می شود. بنابراین این منظومه معرفتی ممکن است با روش تجربی، روش تعقلی، روش شهودی و روش تعبدی (از طریق وحی) به دست آید. ۳) بررسی ماهیت دین قبل از طرح مفهوم علم دینی، طبعاً باید به بررسی ماهیت دین از دیدگاه تهذیب بپردازیم؛ امروز در عرف و فرهنگی که در دنیا رایج است و خواه ناخواه فرهنگ ما را کما بیش تحت تأثیر قرار داده است، دین را امری می دانند که انسان به ماورای عالم ماده اعتقاداتی داشته باشد و برای یک چیزهایی، قداستی قایل شود و نوعی مناسکی برای انجام آن وظیفه ای که برای خودش معتقد است، انجام دهد. بهترین تعریفش این است که انسان به خدا اعتقاد داشته باشد و اینکه باید در مقابل او کرنش کند. کسی که چنین اعتقادی داشته باشد، دین دارد و اگر چنین نباشد، دین ندارد. البته دین معنی وسیعتری هم دارد؛ حتی انسان پرستی و بت پرستی را هم یک نوع دین تلقی می کنند و یا بودیسم را که اعتقاد به خدا در آن وجود ندارد، دین می دانند. این یک اصطلاح عام تری است؛ ولی ما باید مشخص کنیم منظورمان از دین، آن چیزی نیست که در بودیسم و دیگر ادیان باطل و جعلی مطرح است؛ دینی که ما می گوییم لااقل باید سه عنصر اصلی داشته باشد؛ بر اساس اصطلاح معروف، اعتقاد به خدای متعال، اعتقاد به قیامت و پاداش نیک و بد اعمال و اینکه رابطه ای بین خدا و خلق هست که راه را به او نشان می دهد. براساس نظریه تهذیب؛ مصداق کامل دین هم دین اسلام است؛ یعنی دین اسلام چیزی است که تمام شئون فردی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی، قضایی و بین المللی انسان را در برمی گیرد و صبغه خاصی به آن می دهد؛ صِبغَةَ الله و مَن اَحسَنُ مِنَ الله صِبّغة رنگی به زندگی آدم می خورد و آن رنگ این است که انسان را با خدا ارتباط می دهد. دین حقیقی این است و بر همه چیز انسان هم اثر دارد، برخلاف آن چه رایج است که دین برای مسجد، حسینیه و معابد است و یک امر شخصی است که کسی می تواند بدان معتقد باشد یا نباشد، خیلی، چیز مهمی نیست، انسان می تواند امروز این دین را داشته باشد و فردا دین دیگری و پس فردا نیز دین جدیدی را انتخاب کند؛ یا سلیقه ای است؛ مانند رنگی که انسان آن را نمی پسندد و می تواند آن را تغییر دهد؛ اینها مسائل شخصی انسان است ... این طور نیست که دین فقط رابطه بین انسان و خدا و یا مربوط به اعتقادی دربارة آخرت باشد. دین جدی ترین مسئله در زندگی است. براساس عقیده تهذیب، علم، معرفت مطابق با واقع و چیزی است که کشف حقیقت می کند و دین هم این رنگی است که به زندگی انسان زده می شود و ارزش دیگری بدان می بخشد، یعنی تمام شئون زندگی انسان، حتی خوراک، استراحت و لذت های زندگی اش را با خدا مرتبط می سازد. به عبارت دیگر دین اسلام مجموعة باورها و ارزشها و رفتارهایی است که انسان را به کمال می رساند. مصداق کمال نهایی در فرهنگ اسلامی، تقرب به خداست. پس مجموعة باورها و ارزشها و رفتارهایی که انسان را به سوی خدا و کمال نهایی و سعادت ابدی رهبری می کند، نام دین را بر آن می نهیم. آنچه خداوند از بندگانش خواسته و مقتضای ارادة تشریعی الهی قرار گرفته، دین نام دارد. خدا اراده فرموده که بندگانش موحد باشند، پس اعتقادبه توحید از دین است. نیز خداوند اراده فرموده بندگانش معتقد به معاد باشند، پس اعتقاد به معاد جزء دین است، همچنین اعتقاد به ارزشها، رفتارهای فردی و اجتماعی و همه آنچه به گونه ای در کمال انسان به صورت مثبت دخالت دارد، جزء دین است. ۴) امکان اسلامی کردن علوم استاد میرسپاه برای اثبات امکان تولید علم دینی بر این نظرند که؛ معمولاً منظومه های معرفتی راکد و ثابت نیستند؛ چون به جهت رفع نیازهایی پدید می آیند، بعد مورد تدریس و تدقیق قرار می گیرند و در ضمن تحقیق محققین و تدریس مدرسین، فصلها و مسایلی به آن افزوده می شود و گاه یک سری مسایل از آن کاسته می شود، لذا می گوییم علم همانند آب جاری است نه راکد. بعضی ها سادگی می کردند و می گفتند علم، علم است، مسلمان و نا مسلمان و اسلامی و غیراسلامی ندارد، دو ضربدر دو می شود؛ چهار و من چه مسلمان باشم یا نباشم نسبت به این قضیه علمی تفاوتی ندارد. یا گفته می شود که علم کاری به عالم ندارد، و به این تعبیر علی (ع) متمسک می شدند که اُنظُر اِلی ما قالَ و لا تَنظُر الی مَن قال و نتیجه می گیرند که شما از محتوا استفاده کنید ولو گوینده کافر باشد، لذا توصیه می کنند که شما علم و هدایت را دریافت کنید؛ ولو از اهل ضلال. واقعیت این است که این عده بعضی از روایات را دیده و بعضی دیگر را ندیده اند. واقعیت این است که هیچ علم حصولی نمی تواند مطلوب و هدف بالذات باشد؛ یعنی نمی شود گفت ما این علم را می آموزیم؛ صرفاً برای اینکه بیاموزیم. هرگز اینگونه نیست، آن برای و هدف، مسلماً چیز دیگری است. اینکه گفته می شود علم آموزی برای علم است، این یک دروغ بزرگ است، انسانها همیشه علم را برای اهدافی می آموزند، بینش انسانها در تعیین اهداف اثر دارد و این اهداف معلوم می سازد که علم برای چه آموخته شود. ۵) معنای اسلامی کردن علوم استاد میرسپاه اسلامی کردن علوم را چنین توصیف می کنند؛ تعبیر اسلامی برای چیزی به کار می رود که انتسابی به اسلام دارد و به تعبیر دیگر به گونه ای با اسلام تماس دارد. در نسبت، ادنی مناسبت کافی است؛ علم اگر یک نسبت مختصری با دین داشته باشد، کافی است بگوییم علم دینی. حال وقتی منظومة معرفتی را اسلامی می شماریم، نفس این تعبیر چندان مئونه ای لازم ندارد، همین که مطرح کنندگان آن مسلمان باشند، مجوز تعبیر حاصل است یا همین که مطالب آن مورد پذیرش اسلام باشد یا محتوایش موید مطالبی از اسلام باشد و امثال اینها که ادنی مناسبت را تأمین کند، این توصیف اشکالی ندارد. بنابراین کسانی که از صرف توصیف یک علم به اسلامی بر آشفته می شوند و می پندارند که این توصیف مؤنه بسیاری می خواهد بر صواب نیستند، هرچند ما در این مسئله نمی خواهیم به ادنی مناسبت اکتفا کنیم. از ابتدایی که کار اسلامی کردن علوم در دفتر همکاری حوزه و دانشگاه شروع شد، این بحث مطرح شد که معنای اسلامی کردن علوم چیست؟ آیا می توان علم را به صفت اسلامی موصوف کرد؟ بعضی ها گفتند شاید اسلامی کردن عالمان و مسلمان شدن آنها منظور باشد. وقتی ما در پاسخ می گفتیم خیر، منظور، اسلامی کردن خود علم است. بعد بعضی ها با تمسخر می گفتند که شما می خواهید فرضاً روان شناسی را جلوی خود گذاشته و به او بگویید؛ بگو اشهدان لا اله الا الله و ... البته منظور ما از اسلامی کردن علوم، بومی سازی علم هم نیست؛ در بومی سازی یک نوع نسبیت گرایی دیده می شود که ما آن را قبول نداریم، ما معتقدیم که علم باید جهانی باشد نه بومی. معنا ندارد که قواعد کلی ای که نتیجه تحقیقات علمی است؛ فقط مربوط به ایران یا مسلمانان باشد، اگر حقیقتی هست، مربوط به همه است. بنابراین ما به دنبال اسلامی سازی علم هستیم که این اسلامی سازی با جهانی بودن علم هم منافاتی ندارد. ۶) شیوه اسلامی کردن علوم اصلی ترین قسمت نظریه تهذیب علوم، روش شناسی این نظریه درباره تولید علوم اسلامی است که آقای میرسپاه در این باره می نویسد: چنانچه کسی از چگونگی اسلامی شدن علوم سؤال کند، در جواب می گوییم، ما اسلام را حق می دانیم و معتقدیم که این دین به انسانها یک بینش هایی می دهد و ما این بینشها را حق می دانیم و بر اساس آن به محتوای علوم نگریسته و آن را تغییر می دهیم، چگونه ممکن است اندیشه مندی هرچه را غیر از خداست، نیازمند به خداوند بلکه عین نیاز به او ببیند (فاطر، آیه ۱۵، صافات آیه ۹۶، زمر، آیه ۶۳) و نظام جهان را حکیمانه و عادلانه ببیند (الرحمن، آیه ۷، نساء آیه ۴۰، کهف آیه ۴۹) انسان را اولاً دارای فطرت مشترک بداند و ثانیاً این فطرت را الهی بشمارد (روم، آیه ۳۰) و هدف از آفرینش انسان را عبادت حق و قرب به او بداند (ذاریات، آیه ۵۶، بینه، آیه ۵، تغابن، آیه ۱۱) و جهاد در راه او را موجب راهیابی های عظیم به شمار آورد (عنکبوت، آیه ۶۹) ایمان و تقوا را جالب و جاذب برکات آسمانی و زمینی محسوب کند (اعراف، آیه ۹۶) و برطرف شدن تزلزل را در یاری خدا بداند (محمد، آیه ۷) و هیچ آفریده ای را بر قدرت نبیند (آل عمران، آیه ۱۶۰) در عین حال تحقیقات او منظومه ای معرفتی باشد که تفاوت چشمگیر و غیر قابل اغماضی با منظومة معرفتی اندیشه مندی که چنین بینشهایی ندارد، نداشته باشد؟ هرگاه یک پژوهشگر بر اساس بینش اسلامی، منظومه معرفتی علوم مختلف را بررسی کند، ممکن است یکی از تصرفات ذیل را انجام دهد: یک ـ تصحیح؛گاهی به نظر می رسد قضایایی که در یک علم بیان شده می بایست براساس بینش اسلامی، یک قیدی به آن اضافه شود که اگر این قید اضافه شود، آن مطلب صحیح بوده و اگر اضافه نشود؛ آن مطلب غلط می شود این روش را برخورد تصحیحی می نامیم. دو ـ تهذیب؛ در بعضی اوقات یک قضایا و آموزه هایی در یک علم یافت می شود که ما براساس بینش اسلامی با کل آن مخالفیم؛ یعنی بگونه ای است که با اضافه کردن قید یا قیودی نمی توان آن را پذیرفت؛ در این صورت اصل آن آموزه را باطل دانسته و آن را حذف می کنیم. این روش را برخورد تهذیبی می نامیم؛ یعنی ما علم را از وجود این گزاره ها پاک می کنیم. سه ـ تکمیل؛گاهی براساس کتاب و سنت و بینش های اسلامی، مطالبی را به یک علم می افزائیم، این اضافه کردن غیر از قید زدن و تهذیب است، این روش را برخورد تکمیلی می نامیم. چهار ـ توجیه؛ گاهی براساس معارف اسلامی، سیر و سلوک علم توجیه می شود؛ یعنی همانگونه که قبلا گفته ایم؛ همیشه علم حصولی برای رسیدن به اهدافی تولید شده و آموخته می شود، معارف اسلامی در تعیین هدف دستیابی به علم و آموزش آن تأثیر می گذارد، این روش را برخورد توجیهی می نامیم. به عبارت دیگر هر علمی یک نوع سیر و سلوک است، چنان که ملاصدرا نیز اسم کتاب فلسفی خود را اسفارالاربعه یعنی سفرهای چهارگانه می گذارد، بدون شک هر سیر و سلوکی، جهتی دارد. زمانی که ما بخواهیم با معارف اسلامی به این سیر و سلوک جهت بدهیم، این را برخورد توجیهی می نامیم. چون هدف غایی همه مسلمانان قرب به خداست، این هدف باید در همه علوم مد نظر قرار گیرد. البته این قرب به خدا یک هدف نهایی است که در همه جا حضور دارد؛ یعنی اهداف متوسط واهداف خرد و مشخص متناسب با قرب الهی در هر علم وجود دارد تا جایی که آن اهداف مشخص در ارتباط با علومی مانند جامعه شناسی، اقتصاد و روان شناسی و دیگر علوم انسانی طرح می گردد. عده ای که دربارة معارف اسلامی و حتی اصل وجود خدا شک دارند، وقتی این حرفها را می شنوند، مسخره می کنند و فرضا می گویند؛ آیا شما جامعه شناسی می خوانید تا قرب به خدا پیدا کنید؟ ! این برخورد توجیهی، برخورد مهمی است، یک جامعه شناس منتقد بنام سی رایت میلز انتقاد می کرد و می گفت چرا جامعه شناسی اینگونه جهت دهی شده است که جامعه شناسان این همه روی مسئله ادبیات کودکان وقت صرف می کنند، به جهت این که مرفهین برای بچه های خود به آن نیاز دارند، اما سوء استفاده از کودکان در کارهای سخت در دنیا، آن هم ظالمانه به صورتی که در یک وضعیت بهداشتی بد، بسیاری از آنها جان می سپارند، مورد غفلت مطالعات جامعه شناسان قرار گرفته است. ایشان معتقد بودند که این گونه کار کردن بسیار ظالمانه است، وجدان کجا رفته است؟ انسانیت کجا رفته است؟! غربی ها کوشش زیادی دارند که برخورد توجیهی انجام نگیرد تا بتوانند از نخبگان علمی در جهتی که خودشان می خواهند استفاده کنند. غربی ها القاء می کنند که علم آموزی صرفاً برای دانشمندشدن است، در حالی که درعمل اینگونه نیست و آنها برای حرکتهای علمی خود مقاصدی دارند. اگر علمی (منظومه معرفتی ای) چهار تحول و تغییر پیش گفته (تصحیح، تهذیب، تکمیل و توجیه) در آن رخ دهد، رنگ، بو و طعمی پیدا می کند که نامش را اسلامی می گذاریم. جامعه شناسی، روان شناسی، علوم تربیتی، اقتصاد و حتی فیزیک و شیمی بر این اساس قابل تغییر است. این بحث، یک بحث معرفت شناختی است، پس در برابر آن نفیاً و اثباتاً باید از این دیدگاه، موضع گرفت. بنابراین نمی توان از خود عالمان علوم، این بحث را پی جست، مثلاً نباید از یک جامعه شناس، سؤال شود که آیا شما درسی به نام جامعه شناسی اسلامی خوانده اید؛ زیرا جامعه شناسی اسلامی، یک شاخه از شاخه های جامعه شناسی در عرض جامعه شناسی شهری، روستایی و ... نیست؛ بلکه این تقسیمی است که در ارتباط با معرفت جامعه شناختی مطرح است نه در ارتباط با شعبه های جامعه شناسی. البته مطالعه گزاره های علوم و تصحیح، تهذیب، تکمیل یا توجیه آنها به معنای بررسی سرشاخه های علوم و بی توجهی به زیربناها نیست. بلکه توجه به این گزاره ها به جهت مدیریت بهره وری و استفاده بهینه از محتوای علمی علوم موجود است، برای مدیریت بهره وری نباید کارهای موازی و کارهای تکراری انجام شود. آنچه را که عالمان علوم مختلف ـ ولو کفار ولو افرادی که مسلمانند اما غیر از ما هستند ـ بدست آورده اند، سر تا پا غلط نیست. بفرمایش علی (ع): یؤخذ مِن هذا ضِعثٌ و مِنُ هذا ضِغثٌ فَیمز جان ؛ یعنی آنها حق و باطل را با هم ممزوج می کنند و به همین جهت از یک مقبولیتی برخوردار می شوند. اگر حرف دانشمندان غربی سر تا پا غلط بود، نمی توانستند یک عده شاگردهای باهوش را جذب خودشان کنند. ما نباید بصورت ناخوداگاه و با نحوه برخوردمان، مغز آنها را کچ تلقی کنیم. بعضی از این اندیشمندان جزو نفرات اول کنکور بودند، مسئله دیگر اینکه همه این افراد، سیاسی و مغرض نیستند. مثلاً یک دانشجو می گفت من وقتی حرفهای پارسونز را نگاه کردم، شیفته پارسونز شدم، آیا این شیفتگی معنایش این است که سر تاپای حرف پارسونز غلط است و این جوان هم بی استعداد و بی توجه است؛ اما متاسفانه جذب شده است!! ما این معنا را قبول نداریم؛ می گوییم پاسونز هم وجهی از حقیقت را دیده است؛ ما هم مخالف شیفتگی هستیم و هم با غیر اصول گرایی مخالفیم. اصول گرایی صحیح ترین نوع برخورد در این مسئله است، توجه به زیربناها و توجه به تحول در روش برای تحول در گزاره ها یک امر طبیعی و لازم است، فیلسوفانی مانند آیت الله مصباح هیچ گاه بی توجه به زیربناها و روشها نبوده اند و هیچ گاه قصد ما از تحول در علوم انسانی، تغییر سرشاخه ها و گزاره های تنها نیست. فرضاً ما در تعریف جامعه شناسی، به تعاریف جامعه شناسان پوزیتیویسم بسنده نکردیم؛ بلکه با دسته بندی آن تعاریف و ملاحظه مابه الاختلاف و مابه الاشتراک آنها و بررسی بینش های خود، تعریف جدیدی ارایه دادیم. به عبارت علمی تر، علمی که هویت مجموعی دارد و منظومه ای معرفتی است و به صورت یک جریان می باشد، چنین چیزی هرگز نمی تواند صرفاً مجموعه ای از بدیهیات باشد. این علوم مبادی و مسائلی دارند که قطعاً مسایل آن بدیهی نیستند، البته مبادی علوم به دو بخش تصوری و تصدیقی تقسیم می شوند که دراین بحث تنها مبادی تصدیقی مورد بحث است. حال برای بررسی نحوه تغییر مبادی تصدیقی علوم باید به طبقه بندی علوم توجه شود. در طبقه بندی علوم، برخی علوم، پایه محسوب می شوند، منظور از علوم پایه در اینجا، علومی هستند که خود بر علمی تکیه ندارند، بلکه علوم دیگر به گونه ای بر آنها متکی اند؛ مانند منطق، شناخت شناسی و فلسفه. علوم دیگری نیز هستند که در همان حال که ممکن است پایه ای برای برخی دیگر باشند، خود بر پایة علوم دیگر استوارند؛ مثل فیزیک، شیمی و زیست شناسی، مبادی تصدیقیه علوم پایه، بدیهی است و اگر چنین نباشد ترکیبی از بدیهیات (اصول متعارفه) و اصول موضوعه است، اما مبادی تصدیقیه دیگر علوم سرتاپا بدیهی نیست. این سخن، لوازمی دارد: اولاً: هیچ علمی همة وجوه و اجزایش بدیهی نیست، از این رو، هر علمی را باید از طریق تحصیل، واجد شد و در مورد هیچ علمی به جهتی که ذکر شد؛ اشکال تحصیل حاصل مطرح نمی شود. حال که چنین است؛ می گوییم: تحصیل علم، یک سلوک است؛ سلوک حقیقی با قوای ادراکی در ذهن، سلوک هم یک نوع عمل است. عمل نیز پیوسته مسبوق به انگیزه است و انگیزه به بینش های بنیادی وابسته است. پس با تحول بینش های بنیادی، انگیزه ها متحول می شوند و با تحول انگیزه ها، نحوة سلوک متحول می شود و با تحول نحوة سلوک، نحوه تحصیل علم تغییر می کند. به همین دلیل، رو آوردن به یک علم یا رشد بخش های مختلف یک علم، با اختلاف بینش های بنیادی متفاوت می شود. این حقیقتی است که با توجه به تاریخ علوم و جغرافیای پیدایش و بالندگی آنها، به خوبی قابل فهم است. ثانیاً: هیچ علمی نیست که در طبقه بندی علوم، بیرون از طبقات قرار داشته باشد؛ یا در طبقات فوقانی قرار دارد یا در طبقات زیرین. اگر در طبقات فوقانی باشد، قطعاً ابتنای منطقی و معرفت شناختی بر طبقات زیرین دارد. بنابراین هر مکتبی در طبقات زیرین شکل گیرد یا انتخاب شود، در طبقات فوقانی تأثیر گذاشته و آنها را در حال و هوای خود نگه خواهد داشت. البته علوم پایه ـ هر چند در طبقه زیرین هستند ـ نیز به گونه ای متأثر از علوم بعد از خود هستند، بی آنکه چنین تأثیری مستلزم دور باشد. البته نحوه تأثیر می تواند به گونه های مخلتفی باشد. بنابراین هیچ اشکالی ندارد که حتی علوم پایه مثل منطق یا فلسفه تقسیم به اسلامی و غیراسلامی می شوند در حالی که از نظر طبقه بندی منطق و فلسفه، قبل از معارف دینی قرار می گیرند. بنابراین در این تأثیر و تأثر، قبول جواز تقسیم علوم فوقانی به اسلامی و غیراسلامی، امر مشکلی نیست. چرا که طبقات فوقانی بر طبقات زیرین ابتنای منطقی و معرفت شناختی دارند. لذا هر مکتبی در طبقات زیرین شکل گیرد یا انتخاب شود در علوم فوقانی تأثیر گذاشته و آنها را در حال و هوای خود نگه خواهد داشت. به عبارت دیگر در علوم فوقانی دو تغییر حتمی است: الف ـ اصول موضوعه ای که از آنها برای اثبات مسایل علم سود می بریم، تغییر خواهند کرد. یعنی هیچگاه کسی که دیالکتیکی با مسایل برخورد می کند و کسی که پراگماتیستی یا اگزیستانسیالیستی و یا بر طبق منطق کلاسیک برخورد می کند، هرگز از یک نوع اصول موضوعه استفاده نخواهند کرد. ب ـ نحوه نگرش به پدیده ها و امور متفاوت خواهد بود. اینکه به آنها با این پیش فرض بنگریم که حکیمانه تنظیم شده اند و هویت از اویی و به سوی اویی دارند با موقعی که چنین پیش فرضی نداشته باشیم، به یک صورت نخواهد بود. جمع بندی نظریه تهذیب خود استاد میرسپاه در پایان مقاله اش، نظریه تهذیب را این چنین جمع بندی می کند؛ ۱ـ وقتی سخن از اسلامی یا غیراسلامی بودن یک علم می رود؛ اسلامی یا غیراسلامی بودن خود آن علم مراد است نه علمای آن یا کاربرد آن علم. ۲ـ وقتی می گوییم یک علم، اسلامی است، هرگز نمی خواهیم به ادنی مناسبت اکتفا کنیم، هرچند ادنی مناسبت برای نسبت دادن آن به اسلام کافی است. ۳ـ دایره ادعای امکان تقسیم علم به اسلامی و غیر اسلامی، شامل جمیع علوم ـ به معنایی که گذشت ـ می شود؛ اما ما را در این مقاله به علم پایه، مثل منطق و فلسفه و علوم نزدیک به پایه، مثل فیزیک و شیمی، کاری نیست. همچنین، سخن در اصل، راجع به علوم حقیقی است؛ اما علوم وضعی را نیز به همین طریق می توان قیاس کرد. ۴ـ معنای اسلامی کردن یک علم این است که روآوردن به آن، رشد بخش های معینی از آن، مجموعه اصول موضوعة آن و نحوه نگرش به پدیده ها و امور واقع، همه براساس بینش های اسلامی، تصحیح شده باشند و در صورت عدم امکان تصحیح، علم مورد نظر از آن مسایل تهذیب شده باشد. ۵ـ مسائلی که به مقتضای تعالیم کتاب و سنت باید به آن علم افزوده شود، افزوده شده باشند، پس علم مورد نظر ما، تکمیل نیز گشته است. ۶ـ تحصیل هر علمی، گونه ای سیر و سلوک است. در علم اسلامی این سیر و سلوک با معارف اسلامی توجیه شده است. علمی که تصحیح، تهذیب، تکمیل و توجیه شده باشد؛ چگونه ممکن است دارای رنگ و بو وطعم ویژه ای نباشد؟ ذره ای به علمیت آن آسیب نرسیده است؛ چه در این فرآیند نه اختلاط و جابه جایی غلط روش ها مطرح است و نه کاستن واقع بینی؛ این ویژگی را که از آنِ خودِ علم است. به اسلامی وصف می کنیم؛ نه عالمِ یا کاربرد آن علم را. براساس متن مصاحبه با ایشان، نکات دیگری را می توان به این جمع بندی اضافه نمود: ۱ـ پوزیتیویستها مدعی بودند که علم آن چیزی است که تنها با روش تجربی بدست بیاید، این حرف غلط است، علم ممکن است با روش تجربی، روش تعقلی، روش شهودی و یا روش تعبدی به دست آید. البته شاید بگویند تعبد که با علمی بودن سازگار نیست، اما تعبدی که ریشه در تعقل داشته باشد و مبانی اش به اثبات رسیده باشد، هیچ اشکالی ندارد. ۲ـ در جای خودش ثابت شده است که اگر به طرف علوم تعبدی نرویم خودمان را محروم کرده ایم؛ خودمان را از یک سلسله انوار (نورهای هدایت بخش) محروم کرده ایم. ۳ـ ما دین اسلام را حق می دانیم و معتقدیم این دین به ما بینش هایی می دهد که براساس آنها می توان علوم را تهذیب نمود. ۴ـ در معرفت شناسی، یکسری مبانی یقینی و مشترک داریم که جهانی است و مربوط به کشور یا ملت خاصی نیست، بنابراین نمی توان گفت که هرکسی برای خودش یک مبنایی دارد. ۵ـ کار علمی از علوم پایه؛ یعنی ابتدا از معرفت شناسی و منطق و فلسفه آغاز می شود و براساس طبقه بندی علوم به تدریج به جهان بینی اسلامی می رسد؛ بنابراین در نگاه درجة یک به علوم، تقدم تعبد بر معرفت شناسی، غلط است و چنانچه کسی به آن معتقد شود، مستلزم قبول پلورالیزم است و یک اندیشمند مسیحی اگزیستانسیالیست هم می تواند ادعا کند که من براساس تعبد به مسیح و وجدان خودم به تحصیل علوم پایه و دیگر علوم پرداخته ام. ۷) راهبردها، برنامه وسازمان پیشنهادی نگارنده از راهبردها و برنامه های مکتوب صاحبان نظریه تهذیب علوم بعنوان اسناد بالا دستی برنامه ریزی در موسسات مربوطه اطلاعی ندارد؛ اما با توجه به اینکه فعالیت موسسات مربوط مانند پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و موسسه امام خمینی در منظر همه و در محیط شهر مقدس قم در حال فعالیت هستند، استنباط خود را از راهبرد و برنامه وسازمان پیشنهادی این نظریه به قرار ذیل ارایه می کنم. هرچند به نظر می رسد فعالیت اکثر موسساتی که در کشور به دنبال اسلامی کردن علوم هستند، متأثر از راهبردهای این دیدگاه است، ولو اینکه نانوشته است. الف: راهبردهای این دیدگاه : ۱ـ جذب امکانات سخت افزاری و نرم افزاری و لوازم پژوهش ۲ـ تربیت نیروهای پژوهشگر و دارای تحصیلات دینی و علمی؛ بگونه ای که اکثر دانش آموختگان این مراکز طلبه بوده و ضمن ادامه تحصیل در حوزه علمیه به تحصیل یک رشته از انواع رشته های علوم انسانی مانند روان شناسی، جامعه شناسی، اقتصاد و ... می پردازند. ۳ـ پالایش و تهذیب محتوای علوم انسانی از طریق عرضه به آموزه های دینی؛ همه پژوهشگران این مراکز سعی می کنند پس از یافتن تخصص در یک رشته علمی و مطالعه و بررسی یک مسئله در یک علم، بر مبنای روش تهذیب به اصلاح محتوای علوم انسانی پرداخته و نتیجه کار را به صورت مقاله یا کتاب ارایه دهند. ب: برنامه و سازمان پینشهادی دیدگاه ۱ـ تأسیس مراکز آموزشی دوزیست (حوزوی و دانشگاهی) مانند موسسه امام خمینی: یعنی برای تسلط طلاب علوم دینی به علوم انسانی روز و پژوهش و تهذیب آن، تحصیل طلاب در دانشگاه در رشته های مربوطه نیاز بود که موسسه امام خمینی، بخش بزرگی از فعالیت خود را به امر آموزش و آوردن دروس دانشگاهی در محیط حوزه علمیه قم اختصاص داده است تا به این نیاز به صورت متمرکز پاسخ گوید. ۲ـ کنترل اساتید دانشگاه حداقل در عرصه معارف اسلامی از طریق نهادهای مربوطه تا باعث گزینش اساتید متعهد و متخصص در معارف اسلامی گردد. ۳ـ تدوین کتب درسی جدید در عرصه علوم انسانی؛ همانگونه که قبلا اشاره شد، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه که بعدها به پژوهشکده و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ارتقاء یافت؛ در ارتباط با سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت) به دنبال تدوین کتب درسی جدید و متناسب در عرصه علوم انسانی پرداخت. فصل دوم: تحلیل و ارزیابی این دیدگاه نظریه تهذیب آنگونه که استاد میرسپاه قرائت می کند، قوتهای زیادی دارد؛ هرچند به نظر نگارنده ضعف هایی نیز دارد که در این قسمت به برخی از نکات قوت و ضعف اشاره می کنیم. ۱) نکات قوت برای ارایه مطالب بصورت روشن قوتها را در سه جنبه اصلی این بحث؛ یعنی علم شناسی، دین شناسی و ماهیت علم دینی دسته بندی می کنیم. هرچند یکی از زوایای اصلی دیگر این بحث؛ معرفت شناسی است که در این نوشته مختصر مجال بررسی آن نیست. الف ـ در عرصه دین شناسی؛در دیدگاه تهذیبی، از مفهوم دین حداقلی تبری جسته می شود و اینگونه توصیف نمی شود که دین تنها برای هدایت انسان به سوی زندگی اخروی و سعادت اخروی است، بلکه در یک نگرش حداکثری، معتقد است که دین اسلام چیزی است که به تمام شئون زندگی انسان؛ اعم از فردی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی، قضایی و بین المللی رنگ جدید و ارزش جدید بخشیده و همه این شئون را با خدا مرتبط می سازد. ب ـ در عرصه علم شناسی؛ در دیدگاه تهذیبی ها با این حال که علم را کشف از واقع می دانند، اما به دلیل قبول دخالت عناصر غیر معرفتی مانند اخلاقیات و ارزشها در علم؛ برخوردی منفعلانه نسبت به علم سکولار ندارند تا آن را مانند وحی منزل، فرض نموده و برای رشد علم تنها به فکر ترجمه افکار شرقی و غربی باشند؛ بلکه علم را ثابت ندانسته و از مقوله ای قابل تغییر و تحول دانسته و با طرد علم سکولار به دنبال دستیابی به علوم و فرهنگ اسلامی هستند. از سوی دیگر معتقد به امکان جهت دهی به علم بوده و معتقدند کلیه علوم از چهار جنبة؛ یعنی کارآمدی، محتوا، روشها و حتی مبانی قابل جهت دهی براساس بینش های اسلامی است. ج ـ در عرصه علم دینی؛در این دیدگاه، با حصر روش علمی در روش تجربی، انگونه که پوزیتیویستها طرفدار آن هستند، مخالفت شده و ضمن اصل دانستن روش تعبدی (بهره گیری از کتاب و سنت به روش اجتهادی) نسبت به روشهای تجربی، شهودی و تعقلی، دخالت دین در علم را تنها به گردآوری محدود نمی کند و معتقد است که نه تنها دین در داوری دخالت می کند و از این طریق علم را دینی می کند؛ بلکه اساساً تفکیک این دو در واقعیت ممکن نیست و همیشه گردآوری براساس یک داوری خاص صورت می پذیرد. علاوه براین، تهذیبی ها معتقدند دین اسلام می تواند در تمام طبقات علوم؛ یعنی علوم پایه، علوم میانی و علوم روبنایی دخالت نموده و به آن رنگ اسلامی بدهد و حتی علاوه بر جهت دهی کاربری علوم، آموزه ها، روشها و حتی مبانی علوم را تغییر دهد و ارزشهای دینی را بر آن حاکم کند. ۲) نکات ضعف الف ـ در عرصه دین شناسی؛در دیدگاه تهذیبی جامعیت دین اسلام فرض شده است و این خود، نقطه قوت این دیدگاه محسوب می شود؛ اما به لوازم این جامعیت توجه نمی شود؛ بگونه ای که دین در یک موضع انفعالی نسبت به جریان پرشتاب تولید علوم سکولار، نقش یک ماشین امضاء را می یابد که براساس قاعده توجیه در مواجهه با علوم و گزاره های علمی سه راه حل بیشتر ندارد: الف ـ در صورت مخالفت قطعیه هر جزیی از علوم با اسلام آن را رد کند و آن را تأیید نکند. ب ـ در صورت احراز موافقت قطعیه هر جزء، آن را تأیید کرده و امضاء کند. ج ـ در صورت مشکوک بودن یا مظنون بودن موافقت و مخالفت اسلام با هرجزء، نسبت به آن مسکوت بماند. نقش دین در این صورت، همانند این است که در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران یک فیلم غربی یا شرقی، علاوه بر سانسور بعضی از بخشهای فیلم، از طریق تصحیح و تکمیل بعضی بخشها به گونه ای تغییر یابد و در نهایت این فرآیند به معنای ساخت فیلم اسلامی تلقی شود، در حالیکه به نظر می رسد می بایست براساس اموزه های دین یک کارگردان متعهد با یک فیلم نامه جدید و بازیگران متعهد و شیوة ابتکاری جدید و ... فیلم سازی شود؛ یعنی دین باید در موضع فعال خود سازنده مبانی، روشها و محتوای علوم جدید باشد. ب ـ در عرصة علم شناسی؛ در نظریه تهذیب با نگاه بخشی به علم و رشته های علمی نگریسته می شود، به همین دلیل در روش اسلامی کردن علوم، پاکسازی و اصلاح گزاره های علمی غرب تحت قالب تصحیح، تکمیل، تهذیب و توجیه پیشنهاد می شود؛ یا تصور می شود که بعضی از اجزاء و محتوای علوم انسانی غربی صحیح بوده و بعضی از اجزاء ناصحیح است و یا اذعان می شود که بهرحال همه اندیشه های متفکران غربی هم باطل نیست و ایشان هم بهره ای از حقیقت برده اند و مطالب آنها مخلوطی از مباحث صحیح و مباحث غلط است. در حالیکه به نظر می رسد وحدت کثرات مختلف در یک رشته علمی؛ اعم از غایت، موضوع، مسایل، روش و مبانی آن بصورت وحدت حقیقی است نه وحدت انضمامی یعنی نحوه ترکیب اجزای مختلف علم به صورت انحلالی است؛ مانند وجود گاز اکسیژن در آب نه ترکیب انضمامی مانند معدن طلا که بگوییم طلا و خاک با هم مخلوط شده و باید از این معدن استخراج شود و خاک و طلا از هم جدا شود. به عبارت دیگر حضور مبانی (پارادایمها، پیش فرضها، اصول موضوعه ها) و روش و حتی غایات در تک تک گزاره های علوم انسانی غربی بگونه ای است که این امور بُعد آن گزاره ها شده و جدا کردن آن ابعاد از آن گزاره ها غیر ممکن است و مانند این است که بخواهیم طول یا عرض را از یک جسم طبیعی جدا کنیم و یا دربارة آب بگوییم باید اکسیژن از هیدروژن جدا شود. از دیگر سو، براساس نظریه تهذیب، دین در مقام ثبوت هرگز بر علم مقدم نیست، چون کاشفیت ذاتی علم است و علم تنها در مقام اثبات به دلیل دخالت اخلاقیات و اعتباریات از جمله ارزشها، قابلیت دینی شدن را دارد. در حالی که به نظر می رسد برای حکومت دین بر علم و وحی بر عقل، می بایست منطق حقانیت بر فکر حاکم شود و ما در حوزه عمل فکری پیش از آنکه به منطق اکتشاف فکر کنیم به منطق عبودیت بیاندیشیم و منطق عبودیت را بر منطق کشف حاکم کنیم، به طوری که منطقی که بر فهم حاکم می شود، منطق حجیت و عبادت باشد تا مسئله اصلی این شود که ما چگونه عمل فهم خود را سامان دهی کنیم که بستر بندگی خدای متعال باشد و محصول آن حقانی شود. ج ـ در عرصه علم دینی؛چهار نکته در پیدایش علم دینی مهم به نظر می رسد که در نظریه تهذیب علوم و یا حداقل در قرائت استاد میرسپاه به آن کم توجه شده است؛ اول ـ روش استنباط اصول موضوعه و اثبات حجیت آن؛چنانچه بخواهیم علوم، دینی گردد، بی تردید می بایست نسبتِ مبانی، روشها، اصول موضوعه و حتی محتوای علوم را با دین تمام کنیم تا به حجیت برسد و این مستلزم اجتهاد در این مسایل و تولید روش اجتهاد متناسب با این نوع از موضوعات است که قطعا چنین چیزی نیز ممکن نیست، مگر این که از فرآیند تعبد، قاعده مندی و تفاهم عبور کند؛ یعنی براساس تعبد به دین و کتاب و سنت شکل گیرد و قواعد این روش استنباط نیز نوشته شود و بالاخره این قواعد، در مواجه با نقد و بررسی نخبگان علمی حوزه و مجتهدین قرار گرفته و ظرفیت تفاهم با مجتهدین را داشته باشد. هرچند در نوشته و سخنرانی های معتقدین به نظریه تهذیب از جمله آیت الله مصباح بر اهمیت دقتهای اجتهادی در مسئله تولید علم دینی تأکید شده است، اما تاکنون نظریه منسجمی در این رابطه ارایه نگشته است. چگونه می شود دربارة ارایه یک نظریه پیرامون فروعات فقهی؛ مانند اجاره یک مکان و شرایط عقد اجاره، یک استاد در دروس خارج فقه، ساعتها بحث و بررسی می کند، یا اینکه از صدر اسلام تا به امروز شاید هزاران استاد درس خارج، راجع به آن فرع فقهی کتاب و مقاله نوشته اند، و همه ما به درستی اذعان داریم که این دقتها لازم است، اما تولید گزاره های علمی، روشها یا مبانی آن هم با قید اسلامی، نیاز به ‏بحث و بررسی نسبت به روش استنباط و ربط آن با اسلام و متون دینی، مخصوصاً کتاب و سنت ندارد؟! بعضی از اندیشمندان بر این اعتقادند که روش استنباط احکام حکومتی غیر از استنباط احکام فردی است و لازمه آن تکامل در علم اصول می باشد؛ یعنی احکام توزیع قدرت، ثروت و اطلاعات و نحوه تولید قدرت، ثروت و اطلاعات و نحوه مصرف آنها باید معلوم شود. بنابراین باید روش استنباط دیگری داشته باشید تا احکام این امور مشخص شود. دوم ـ روش تولید معادله و منطق علم دینی؛ چنانچه بخواهیم علم دینی تولید نماییم، می بایست علاوه بر روش حجیت، به روش تولید علم دینی نیز برسیم؛ یعنی مجموعه ای از قواعد علمی که با ترکیب آنها با یکدیگر معادله ای طراحی کنیم که در بین منابع مختلف شناخت؛ یعنی وحی، عقل، شهود و حس، وحی حاکم شود و دیگر منابع، در یک طبقه بندی جایگاه خود را پیدا کنند و مجموعه مبانی، اصول موضوعه و روشهای خاص هر موضوع، آنهم با وصف اسلامی در آن معادله حضور داشته باشد تا بصورت جمعی و حتی اجتماعی بتوانیم علاقه مندان به اسلام ناب محمدی (ص) و انقلاب اسلامی را به صورت علمی هدایت کنیم تا وقتی محصلان علوم دینی و علوم دانشگاهی در انبوهی از رشته های مختلف پیرامون موضوعات متفاوت می اندیشند، براساس یک منطق علمی، دینی بیاندیشند و براساس آن معادلات دینی؛ اشتباهات خود را تشخیص بدهند و این معادلات همانند معیار تشخیص صحیح از غلط در اختیار ایشان باشد. به نظر می رسد براساس نظریه تهذیب و به کارگیری چهار عمل اصلی آن؛ یعنی تصحیح، حذف، تکمیل و توجیه، تنها یک سری افراد خاص که از نظر تحصیلات حوزوی در حد اجتهاد باشند؛ آن هم با کار فردی یا حداکثر با کار گروهی ـ که لزوماً افراد گروه نیز باید، هم دانش حوزوی و هم دانش دانشگاهی در رشتة مربوطه را داشته باشند ـ بتوان احتمالاتی را ابداع نمود که تا دلایل استنباطی و دلایل علمی آن، برای نخبگان علمی بازگو نگردد و در معرض نقد و بررسی ایشان قرار نگیرد، امکان تفاهم علمی و ارایه آن به جامعه به عنوان تولیدات آموزه های جدید اسلامی فراهم نمی آید. هرچند اتخاذ چنین روشی ممکن باشد، با این کارهای گروهی و محفلی نمی توان در مقابل موج سهمگین و پرسرعت تولیدات علوم انسانی غرب و شرق ایستاد و با اثرات مخرب آن بر فرهنگ انقلابی کشور مبارزه نمود و ابزاری به دست پژوهشگران حوزه و دانشگاه داد که در مقابل این هجمه ها، به تولید علم دینی بپردازند، شاید یکی از عوامل پر رنگ نبودن حضور این نظریه در عرصه نظریات علم دینی در کشور همین نقطه ضعف باشد. سوم ـ روش تولید برنامه و مدل پیشرفت اسلامی؛چنانچه بخواهیم اجتهاد و کارشناسی دینی به نتیجه برسد و نخبگان علمی کشور به غایت تولید علم دینی برسند که اداره جامعه و افراد، بر مبنای دین مقدس اسلام است و کارآمدی علم دینی را در عمل مشاهد کنند و آموزه های علم دینی در قفسه کتابخانه ها خاک نخورد، می بایست روش تولید مدل پیشرفت اسلامی در مقابل مدل توسعه غربی تولید گردد، امروز الگوهایی برای طراحی نحوه برنامه اجتماعی توسعه وجود دارد که توسط دولتها برای نوشتن برنامه های پنج ساله کشور از آن استفاده می شود که همه می دانند این الگوها برگرفته از بینش های اسلامی نیست. حال جای این سؤال وجود دارد که طراحان نظریه تهذیب علوم که خود معتقدند علم حصولی همیشه برای رسیدن به غایتی تحصیل می شود و ادعای علم آموختن برای علم، غلط است، برای اجرای دستورات دین و اجرائیات هماهنگ با علم دینی و همچنین نسبت به معادلات حاکم بر تولید برنامه و مدل پیشرفت اسلامی چه اندیشیده اند؟! چهارم ـ نظام فکری برای هماهنگی روشهای سه گانه؛ چنانچه بخواهیم علم دینی تولید کنیم، می بایست در جایی، نسبت منطق های سه گانه را معین نموده و آنها را با یکدیگر هماهنگ کنیم. براین اساس ما سه چیز لازم داریم؛ استناد به دین، ربط به کارآمدی و نسخه دادن که این سه کار توسط سه منطق صورت می گیرد: ۱ـ منطق استنباط از دین ۲ـ منطق تولید معادلات علمی ۳ـ منطق اداره. البته این منطقها باید بر یک مبنای واحد اسلامی تأسیس بشوند. زیرا هماهنگی بین این سه منطق ضروری است؛ یعنی بهنجاری آنها به صورت اتفاقی انجام نمی گیرد. همین نقش را در علوم مدرن (غربی)، فلسفه نسبیت بر عهده دارد. فلسفه نسبیت در غرب، به مثابه فلسفه چگونه آنها، متکفل ارایه تحلیل از تبدیل وشدن حرکتها است که همین نسبیت به وضوح در علوم پایه غربی حضور دارد و از این طریق در سایر علوم نیز جریان می یابد. نتیجه گیری بر اساس نظریه تهذیب برای اسلامی کردن علوم و بازخوانی علم و فرهنگ اسلامی می بایست مبتنی بر بینش های اسلامی، با چهار شیوه یتصحیح، تکمیل، تهذیب و توجیه به تغییر و تصرف در محتوای علوم غربی یا شرقی بپردازیم، هرچند این تغییرات منحصر در سطح گزاره ها نبوده و شامل روشها و مبانی هم می شود. در نکات قوت این دیدگاه طرح شد که نگاه حداکثری به دین و اینکه دین می تواند همه شئون زندگی فردی و اجتماعی بشر را با خدا مرتبط سازد و اینکه علم مقوله ای قابل تغییر بوده و براساس بینش های اسلامی امکان تغییر کارآمدی، محتوا، روشها و مبانی علوم، وجود دارد. همچنین این دیدگاه با حصر روش علمی در روش تجربی مخالف بوده و روش تعبدی را نسبت به دیگر روشها (تجربی، شهودی و تعقلی) اصل می داند. در نکات ضعف نیز طرح شد که براساس این دیدگاه دین در یک موضع انفعالی نسبت به جریان پرشتاب تولید علوم سکولار قرار گرفته و تبدیل به یک ماشین امضاء می شود. همچنین نظریه تهذیب با نگاه بخشی به علم و رشته های علمی، بعضی از اجزاء علم غربی را صحیح و بعضی را ناصحیح می داند، در حالی که وحدت کثرات مختلف یک رشته علمی (غایت، موضوع، مسایل، روش و مبانی) به صورت وحدت حقیقی است نه وحدت انضمامی؛ یعنی این امور در گزاره ها بصورت یک بُعد حضور دارد نه جزء. تولید علم دینی لوازمی دارد که در نظریه تهذیب به آنها کم توجهی شده است. ۱ـ روش استنباط اصول موضوعه و اثبات حجیت آن ۲ـ روش تولید معادله و منطق علم دینی ۳ـ روش تولید برنامه و مدل پیشرفت اسلامی ۴ـ نظام فکری برای هماهنگی روشهای سه گانه.